Λεωνίδας Παπανικολάου: Τα Αποτελέσματα της Ειρήνης

‘Πόλεμος πάντων μὲν πατήρ ἐστι, πάντων δὲ βασιλεύς, καὶ τοὺς μὲν θεοὺς ἔδειξε τοὺς δὲ ἀνθρώπους, τοὺς μὲν δούλους ἐποίησε τοὺς δὲ ἐλεύθερους’, είπε κάποτε ο μεγάλος φιλόσοφος Ηράκλειτος (Ιππόλυτος, Έλεγχος ΙΧ 9).

Αυτό το αγαπημένο ρητό του Χίτλερ (Irving, 2001) έχει δεχθεί διάφορες ερμηνείες, με αρκετούς μελετητές να αναφέρουν πως δεν εννοεί τον πόλεμο κυριολεκτικά, αλλά συμβολικά (Sweet, 2007; Khan, 2008).
Όμως, δεν υπάρχει αντικειμενική κριτική για τον Ηράκλειτο, διότι δεν ήταν συστηματικός φιλόσοφος με ξεκάθαρη ορολογία όπως ο Αριστοτέλης ή ο Καντ

Πάντως, αναφέρει τον πόλεμο ως μεταβλητή που καθορίζει την βασιλεία και την ελευθερία έναντι της δουλείας, όχι την ειρήνη.

Ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι το ερώτημα, για ποιό λόγο πολεμούν οι άνθρωποι. Ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά του, απαντάει ότι οι άνθρωποι πολεμάνε για να ζουν ειρηνικά. Άρα ο πόλεμος στοχεύει στην ειρήνη. Συνεπώς, η ειρήνη είναι μια προτιμότερη κατάσταση και έχει κάποιο κέρδος. Με βάση την Αριστοτελική μεσότητα στα Ηθικά Νικομάχεια, ο λαός θα πρέπει να είναι έτοιμος και για ειρήνη, αλλά και για πόλεμο. Εξάλλου, δεν αναφέρει στα Πολιτικά του, πως ένας από τους λόγους που καταστράφηκε η δύναμη της Σπάρτης (σχεδόν μισή χιλιετία), είναι ότι δεν ήξεραν πως να ζουν χωρίς πόλεμο;

Ο Καντ (1992), πίστευε ότι η αιώνια ειρήνη θα έρθει είτε μέσω μιας τεράστιας καταστροφής, είτε μέσω κοινής συνενοήσεως των κρατών αλλά και την επέκταση της Δημοκρατίας.

Όμως, πολύ ανώτερος στέκεται ο Πλάτων στο τελευταίο του έργο, τους Νόμους. Ο Πλάτων (που τον είπαν ουτοπικό) πιστεύει ότι δεν υπάρχει ειρήνη, αλλά ότι η έννοια της λέξεως σημαίνει ακήρυχτο πόλεμο (Α. 626). Άρα η ουσία μεταφέρεται σε οικονομικό, πολιτιστικό και διπλωματικό πλαίσιο. Σε παρόμοιο συμπέρασμα κατέληξε και ο μεγαλύτερος ιστορικός του προηγούμενου αιώνα, ο Spengler (2003).

Οι τελευταίοι δύο σοφοί, δεν έκαναν το λάθος των προηγουμένων που αναφέρθηκαν. Δηλαδή, δεν θεώρησαν τον πόλεμο ως μια κατάσταση με αρχή μέση και τέλος, ως μια παρεκτροπή της κανονικότητας, αλλά ως μια συνεχόμενη κατάσταση.

Μελετώντας την συμπεριφορά των άλλων ζώων στο φυσικό τους περιβάλλον, εύκολα συνειδητοποιεί κανείς πως δεν υπάρχει ειρήνη (Mader, 2008; Manning & Dawikins, 2012; Wynne, 2013). Υπάρχει ξεκούραση μετά την μάχη και την κατανάλωση τροφής, στην περίπτωση βέβαια που έχει επιβιώσει ο οργανισμός. Επίσης παρατηρούνται δραστηριότητες (όπως το παιχνίδι) που αποσκοπούν ουσιαστικά στην εκπαίδευση των απογόνων στην πάλη της ζωής. Αυτός είναι και ο λόγος που τα ζώα του ζωολογικού κήπου, δεν μπορούν να επιβιώσουν στο φυσικό περιβάλλον. Μεγάλωσαν σε ένα ψεύτικο περιβάλλον, που τους στέρησε την φύση τους. Οπότε, υπάρχει μόνο πόλεμος, με βέβαιο και μοιραίο το τέλος, αλλά η διαδικασία της ζωής, είναι ταυτόσημη με τον πόλεμο.

Βέβαια, οι άνθρωποι έχουν την τάση να ερμηνεύουν με βιολογική προσέγγιση τα άλλα ζώα, αλλά τον άνθρωπο με καθαρά κοινωνιολογική (ουσιαστικά Μαρξιστική). Αυτή η ανοησία πηγάζει από την μάταιη τάση, να αποχωρίσουν τον άνθρωπο από την βιολογική του φύση, εντάσσοντας τον σε τάξεις. Αυτό το λάθος είναι ολέθριο. Όμως στην πολιτική δεν υπάρχει δεύτερη ευκαιρία, διότι η διέξοδος από την μαλθακότητα της ειρήνης ή των προβλημάτων, είναι συλλογικό αποτέλεσμα, όχι ατομικό. Στην ατομικότητα του ανθρώπου υπάρχει περιορισμένη και υπο αυστηρούς όρους. Μπορεί κάποιος να απεξαρτηθεί με επιτυχία από το αλκοόλ, να θεραπεύσει την κατάθλιψη, να καταστραφεί οικονομικά και να επανέλθει. Αλλά, η διαδικασία αυτή πρέπει να υλοποιηθεί σε ένα ασφαλές πολιτικό περιβάλλον, εσωτερικά και εξωτερικά. Το τελευταίο, δεν δίνει δεύτερη ευκαιρία σε κανένα κράτος, διότι φτάνει στο σημείο που δεν την αξίζει.

Ήδη ο Θουκυδίδης έγραφε πολύ σωστά, πως η ειρήνη είναι για τα προτεκτοράτα (Β, 63). Για τους υποτελείς! Παρατηρώντας το σύγχρονο Ελληνικό κράτος, εύκολα κάποιος θα μπορούσε να το χαρακτηρίσει ως πολεμικό, δηλαδή ως ζωντανό. Μετά την ίδρυση του, υπήρξαν τουλάχιστον 10 σημαντικές συγκρούσεις (Εκστρατευτικό σώμα στον πόλεμο της Κριμαίας, Ελληνο-τουρκικός πόλεμος του 1897, Πρώτος πόλεμος στην χερσόνησο του Αίμου, Δεύτερος πόλεμος στην χερσόνησο του Αίμου, Α’ ΠΠ, Στρατιωτική ενίσχυση κατά των κομμουνιστών πραξικοπηματιών στον Ρωσικό εμφύλιο, Μικρασιατική εκστρατεία, Β’ ΠΠ , Συμμοριτοπόλεμος, Εκστρατευτικό σώμα στον Κορεατικό πόλεμο).

Αυτές είναι οι καθαρά ενεργές συμμετοχές. Ξεχωριστό κεφάλαιο θα αποτελούσε ο απαίσιος χειρισμός της 21ης Απριλίου και του Καραμανλή στο θέμα της Κύπρου. Μετά την Κύπρο, ο Ελληνικός Στρατός συμμετέχει κυρίως για ειρηνευτικούς και ανθρωπιστικούς σκοπούς. Φυσικά, παρέχει πολύτιμες βάσεις έτσι ώστε να γίνεται η σφαγή στην ΜΑ. Άρα, πέραν κάποιων συμμετοχών σε αποστολές του ΝΑΤΟ και του ΟΗΕ, είναι βάσιμο να ειπωθεί πως μετά τον συμμοριτοπόλεμο και την εκστρατεία στην Κορέα, δηλαδή από την δεκαετία του 50’ και μετά, επικράτησε ειρήνη στον τόπο, με μοναδική εξαίρεση την Κύπρο.

Αντιθέτως, στο Ισραήλ ο πόλεμος συνεχίζεται, όπως επίσης και στην απέραντη Ρωσία. Οι ΗΠΑ, έχουν πάρα πολλά μέτωπα ανοιχτά ταυτοχρόνως αλλά ο πόλεμος δεν τους επηρεάζει εσωτερικά. Εντούτοις, είναι πολεμικό κράτος και μόνο με την ωμή βία ασκούν την εξουσία τους.

Η Πορεία της Ειρήνης

Οπότε τίθεται το ερώτημα: ήταν θετικές, ή αρνητικές οι συνέπειες της ειρήνης;

Αρχικά ήρθε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Κατήργησε την διδασκαλία των αρχαίων από το πρωτότυπο κείμενο, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο για τον εκφυλισμό της γλώσσας που συνεχίζουν ασταμάτητα όλα τα κόμματα. Ήδη ο Γιανναράς (1), χαρακτηρίζει την πορεία της γλώσσας ως μεγαλύτερη καταστροφή από την Μικρασιατική. Μεγάλη μερίδα ανθρώπων δεν γράφουν καν στο Ελληνικό αλφάβητο αλλά προτιμούν τα λεγόμενα greeklish. Εννοείται πως όλοι αυτοί ψηφίζουν και έχουν ίσα δικαιώματα. Φυσικά, ο Καραμανλής άφησε την Κύπρο ως λεία των Τούρκων. ‘Κείται Μακράν!’ είπε άλλωστε ο ‘Εθνάρχης’, όπως σε λίγο θα ειπωθεί το ίδιο και για την Μακεδονία, την Θράκη και τα νησιά του Αιγαίου.

Έπειτα ήρθε ο ‘Ανδρέας’. Ήδη η πλειοψηφία του Ελληνικού λαού αναπολεί με πάθος την εποχή του ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα. Τόσο πολύ τον ερωτεύτηκαν, που τον αποκαλούν με το μικρό του όνομα (και όχι ειρωνικά όπως το Γιωργάκης ή το Κούλης), σε αντίθεση με όλους τους άλλους. Νιώθουν μια οικειότητα. Ο λόγος; Απλώς για να είναι ικανοί να λαμβάνουν επιδόματα, παχυλές συντάξεις και μισθούς με δανεικά χρήματα, μια σταθερή θέση στο δημόσιο (όπου πολλές φορές δεν χρειαζόταν καν να δίνουν το παρόν), μεταξύ πλήθος άλλων αισχρών αντιπαραγωγικών συμπεριφορών. ‘Τσοβόλα δώστα όλα’ ήταν το πανελλήνιο σύνθημα για να σπάνε πιάτα στα ‘σκυλάδικα’, και να ουρλιάζουν ‘ξέρεις ποιός είμαι εγώ ρε;!’ σε περίπτωση που θίξει κάποιος την ‘τιμή’ τους.

Έπειτα, η ειρήνη έφερε τον Μητσοτάκη. Πίστευε ότι το θέμα των Σκοπίων θα έχει ξεχαστεί μέσα σε ελάχιστα χρόνια. Προφανώς, η πρόβλεψη του ήταν εγκληματικά λανθασμένη και δεν προνόησε καθόλου για την εξωτερική πολιτική. Ήταν ένα τυπικό προϊόν των ανθρώπων των μεγαλουπόλεων, που δίνουν έμφαση στην οικονομία και όχι στις δυνάμεις της ιστορίας και της ψυχολογίας, εκφράζοντας έτσι τον εκφυλισμό της σκέψεως και του νοήματος της ζωής (Spengler, 2003). Έτσι, τα προβλήματα των Σκοπίων, της Θράκης και του Αιγαίου, θα επηρεάσουν περισσότερο από όλα τα άλλα, πέραν των ανόητων δηλώσεων του Μητσοτάκη, αφού η οικονομική δραστηριότητα αφορά μόνο το μέσο, και όποτε συγχέεται ο σκοπός με το μέσο οι συνέπειες είναι ολοκληρωτικά καταστροφικές.

Εν συνεχεία, ήρθε ο Σημίτης. Αφού ταπεινώθηκε η Ελλάδα στα Ήμια με το που ανέλαβε την εξουσία, το ‘Τσοβόλα δώστα όλα’ οδήγησε στην αύξηση του χρέους, αλλά κυρίως του ελλείμματος. Για τους επόμενους γελοίους Πρωθυπουργούς έχουν γίνει αναφορές στο παρελθόν, οπότε δεν θα ξαναγραφτούν τα ίδια. Αξίζει όμως να αναφερθεί ένα πρόσωπο και μια εκλογική αναμέτρηση από την πρόσφατη επικαιρότητα, για να φανεί ότι η ειρήνη φέρνει αποκλειστικά τον εκφυλισμό, ειδικά όταν ένα κράτος βρίσκεται σε εμπόλεμη ζώνη.

Η Άγνοια του Παρακμιακού Αποστολάκη.

Η νοσηρή ειρήνη έφερε τον Αποστολάκη, έναν ‘στρατιωτικό’ που ψήφισε υπέρ της ‘συμφωνίας’ των Πρεσπών, μη εκλεγμένος φυσικά. Πρόσφατα, ο Αποστολάκης επισκέφθηκε τις ΗΠΑ. Οι δημοσιογραφικές ανταποκρίσεις καταγράφουν ότι ενημέρωσε τους Αμερικανούς (κυρίως τον Υπουργό Άμυνας), για τις Τουρκικές εναέριες και θαλάσσιες παραβιάσεις (2). Μάλιστα, εξήγησε ότι οι ΗΠΑ θεωρούν την Ελλάδα ‘σημαντικό σύμμαχο και παίχτη’.

Όταν ένας Υπουργός Άμυνας παρουσιάζει τις τουρκικές παραβιάσεις σε άλλους, ουσιαστικά δείχνει στους Αμερικανούς ότι δεν μπορεί να κάνει την δουλειά του. Η δουλειά του Υπουργού, ειδικά ενός ‘στρατιωτικού’, είναι να αποτρέπει την επιθετική συμπεριφορά, όχι να την καταγράφει και να την παρουσιάζει ζητώντας βοήθεια όπως τα μωράκια από την μητέρα και τον πατέρα τους. Αυτό φυσικά, το γνωρίζουν οι Αμερικάνοι, που σέβονται μόνο όσους έχουν δύναμη, όπως την Κίνα την Ρωσία, το Ισραήλ και φυσικά την Τουρκία.

Επιπλέον, ο Αποστολάκης, είναι ολοκληρωτικά άσχετος και ανίκανος να καταλάβει το πολιτικό σύστημα των ΗΠΑ. Τις ίδιες αστειότητες έκανε και ο Καμμένος. Και οι δύο, υποστήριξαν πως οι ΗΠΑ (άρα συλλογικά) υπολογίζουν την Ελλάδα.

Το Σύστημα των ΗΠΑ

Όποιοσδήποτε έχει διαβάσει έστω ένα βιβλίο για το πολιτικό σύστημα των ΗΠΑ και της ιστορία της χώρας, γνωρίζει ότι βασίζεται στον διαχωρισμό των δυνάμεων, έτσι ώστε ο ανταγωνισμός να δημιουργεί ισορροπία (Bowles, 2014; McKay, 2017). Αυτός ο σχεδιασμός, έγινε από τους Πατέρες του Έθνους έτσι ώστε να μην καταλήξει η χώρα σε μια συγκεντρωτική κυβέρνηση που απεχθανόντουσαν, όπου αν όχι ολόκληρη, τότε σχεδόν όλη η δύναμη θα ανήκε σε ένα πρόσωπο. Προϊόν του Διαφωτισμού και της Αγγλικής ελευθερίας, οι ΗΠΑ χώρισαν την εξουσία αποφεύγοντας τον συγκεντρωτισμό (Brogan, 1999). Αυτά γράφουν οι μελετητές.

Από την ίδρυση των ΗΠΑ, η εξουσία διανέμεται μεταξύ του Προέδρου (εκτελεστική εξουσία), του Κονγκρέσου (νομοθετική εξουσία) και της δικαστικής εξουσίας. Μεγάλη εξουσία ασκεί το State Department (1789), το Department of Justice (1870), η Federal Reserve Bank (1913), το FBI (1908) η CIA (1947) και η NSA (1952). Φυσικά, αυτοί είναι οι βασικοί παίχτες μεταξύ άλλων.

Στις ΗΠΑ, άλλα λέει ο Λευκός Οίκος, άλλα το State Department, άλλα το Κονγκρέσο και οι υπόλοιποι οργανισμοί. Μέσα από αυτή την εγχώρια σύγκρουση, δημιουργείται τελικά ένα πολιτικό αποτέλεσμα που δεν ανήκει αποκλειστικά σε κανέναν, αλλά είναι προϊόν των ορμών και των φραγμών κάθε τομέα. Αυτό γίνεται σε κάθε πολιτική απόφαση. Έτσι λειτουργεί εκεί το σύστημα.

Ας μην συγχέεται λοιπόν η δουλοπρέπεια των νεοελλήνων, όπου ένας Πρωθυπουργός μπορεί να κάνει ότι θέλει, χωρίς κανένα εμπόδιο, και ο κάθε πολιτικός να γλυτώνει τις ευθύνες.

Παρόλαυτα, τα εγχώρια ΜΜΕ παρουσιάζουν το αποτέλεσμα του Αποστολάκη (δηλαδή της γελοιοποιήσεως του στα μάτια των Αμερικανών), ως επιτυχία. Είναι ένα τυπικό προϊόν των ανθρώπων των μεγαλουπόλεων και του εκφυλισμού του στρατού.

Ο Οπαδισμός στις Εκλογές

Εν συνεχεία, η ειρήνη έφερε τον οπαδισμό στον χώρο της πολιτικής. Καταγράφεται ότι στις δημαρχιακές εκλογές της Θεσσαλονίκης, οι υποστηριχτές του Άρη, ψήφισαν Ταχιάο, ενώ αυτοί του ΠΑΟΚ, διάλεξαν τον Ζέρβα (3). Παρόμοιες τάσεις υπάρχουν και στον Πειραιά, τον Βόλο κ.α., ανεξαρτήτως ομάδας και πόλεως.

Τι πιο έκφυλο και νοσηρό από κάποιον που ψηφίζει με βάση την ομάδα του, δηλαδή μια ψεύτικη φαντασιακή ανύπαρκτη ταυτότητα; Άρα το κριτήριο είναι το κύπελλο, το γήπεδο και ο βανδαλισμός, και όχι τα προβλήματα της πόλεως. Αυτό φυσικά ισχύει για όλες τις ομάδες. Είναι προφανές ότι όλοι αυτοί οι ανόητοι, δεν γνωρίζουν την διαφορά μεταξύ περιφέρειας, κοινότητας και δήμου, δηλαδή διαδικασιών που ψήφισαν νόμιμα και ίσα ως προς όλους τους άλλους. Επιπροσθέτως, στην πολιτική συμπεριφορά τους κυριαρχεί το συναίσθημα και όχι η λογική. Τι σημασία έχει άλλωστε, όταν το κριτήριο είναι μια μπάλα;

Ψυχικές Διαταραχές, Δημογραφικό και Στρατός επί Ειρήνης

Οι ψυχικές διαταραχές, έχουν κορυφωθεί εν καιρό ειρήνης. Στην Ελλάδα, η κατάθλιψη έχει άνοδο 80,8%, με το 11,3% να μην έχει οικονομική επάρκεια για αγορά ψυχοφαρμάκων και θεραπεία, 3 στους 10 άνδρες έχουν κατάθλιψη και 7 στις 10 γυναίκες έχουν εκδηλώσει συμπτώματα (4).

Εάν η έρευνα μετρούσε και την ναρκισσιστική διαταραχή, στην εποχή του instagram και του facebook, δεν θα ήταν απίθανο αν τα ποσοστά ξεπερνούσαν την κατάθλιψη.

Ο εκφυλισμός όμως συνεχίζεται ραγδαία. Έρευνα της Μονάδας Εφηβικής Υγείας του νοσοκομείου Παίδων Αγία Σοφία, έδειξε ότι το 44.3% των παιδιών έκανε σεξ πρώτη φορά στα 14. Ουσιαστικά ένα στα δύο. Μάλιστα η έρευνα διαπιστώνει ότι η ηλικία όλο και μικραίνει (5).

Πρόσφατα μάλιστα ακούστηκε 14χρόνο κορίτσι που έκανε ‘σχέση’ με έναν 43χρόνο πατέρα ενός παιδιού (που μάλιστα είχε αποπλανήσει και άλλο παιδί), και έπειτα αυτοκτόνησε από ντροπή (6). Αυτά είναι τα αποτελέσματα του εκφυλισμού της ειρήνης.

Το δημογραφικό επίσης καταστράφηκε μέσα σε ειρηνικό πλαίσιο. Χωρίς πόλεμο, απλώς με τα αποτελέσματα της ειρήνης. Πρέπει να υπάρχει κάποιος πολύ σοβαρός λόγος, που ο πληθυσμός δεν μειώθηκε τόσο ραγδαία κατά, αλλά και μετά τον Β’ ΠΠ, σε σχέση με την μετέπειτα ειρήνη.

Τέλος, η ειρήνη κατέστρεψε τον στρατό. Μετατράπηκε σε μια επιχείρηση δημόσιων υπαλλήλων που μπαίνουν αποκλειστικά για το δημόσιο χρήμα.

Η Ανάπτυξη των Πολιτισμών

Σύμφωνα με τον πολύ μεγάλο ιστορικό, Arnold Toynbee (1987), η ανάπτυξη των πολιτισμών βασίζεται στην ανταπόκριση τους, απέναντι στις δυσκολίες του περιβάλλοντος. Στις δυσκολίες, όχι στις ευκολίες. Τώρα, αυτές οι δυσκολίες θα πρέπει να είναι σε τέτοιο βαθμό (δεν υπάρχει ακριβής μέτρηση), ώστε να λειτουργούν ως τονοτικό ερέθισμα και όχι ως κάτι καταστροφικό. Συνεπώς, η ανταπόκριση πρέπει να προκαλεί αυτό που ονομάζει ο Συμπεριφορισμός, θετική ενίσχυση.

Ήδη ο Ηρόδοτος λέει ότι το σκληρό έδαφος παράγει σκληρούς άνδρες. Έτσι, στην αρχαία Ελλάδα, αυτοκρατορία έκανε η άγονη Αθήνα, όχι η εύπορη Θεσσαλία. Η πολεμική Σπάρτη, όχι η εύπορη Ήπειρος (η ηγεμονία της Σπάρτης κράτησε μισή χιλιετία, του Πύρρου ούτε 20 έτη). Τέλος έκανε η Μακεδονία, μια Ελληνική περιφέρεια απειλούμενη κυριολεκτικά από παντού, Παίονες, Ιλλυριούς, Αθηναίους, Σπαρτιάτες, Θηβαίους και Πέρσες.

Τα ίδια ισχύουν και για την Μογγολική Αυτοκρατορία του Τζένγκις Χαν και τους Τούρκους, από τις άγονες στέπες της Μογγολίας, αλλά και για τους Άραβες, από τις ερήμους. Το ίδιο ισχύει και για την άγονη Αγγλία της εποχής, που έκανε Κοσμοκρατορία, αλλά και για την Πορτογαλία: αποκλεισμένη από την Ισπανία στην Μεσόγειο επεκτάθηκε στην Αμερική και την Αφρική.

Βέβαια, αυτές οι δυσκολίες θα πρέπει να είναι σημαντικές, αλλά όχι ανυπέρβλητες. Έτσι αναπτύχθηκε και εξελικτικά ο άνθρωπος. Άρα η επιβίωση του κράτους δεν βασίζεται στο να κάνει εξουθενωτικούς πολέμους. Αλλά να ανταποκρίνεται με ρεαλισμό απέναντι στις προκλήσεις του περιβάλλοντος.

Ούτως ή άλλως, η ειρήνη δεν είναι τίποτε άλλο από το εισητήριο για μια νέα πολεμική σύγκρουση, είτε εσωτερική, είτε εξωτερική. ‘Δούλους ἐποίησε’ η ειρήνη, θα έλεγε ο Ηράκλειτος.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Αριστοτέλης. Πολιτικά.

Αριστοτέλης. Ηθικά Νικομάχεια.

Bowles, N. (2014). Government and Politics of the United States. London: Palgrave.

Brogan, H. (1999).The Penguin History of the USA. New York: Penguin.

Καντ, Ι. (1992).Για την Αιώνια Ειρήνη Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Ηρόδοτος.Ιστορίαι

Θουκυδίδης.Ιστορίαι

Irving, D. (2001).Hitler's War. London: Focal Point

Khan, C., H.. (2008).Art and Thought of Heraclitus. Cambridge: CUP

Mader, S.,S. (2008).Human Biology. New York: McGraw Hill

Manning, A. (2012).An Introduction to Animal Behaviour. Cambridge: CUP